جزوه جامع فصل اول لینوکس

📘 جزوه جامع فصل اول مبانی لینوکس و خط فرمان

📅 تاریخ: ۱۴۰۵/۰۵/۲۱ 👤 مدرس: محمد عابدینی 🐚 Bash / Zsh · 🐧 Debian

▍ مقدمه‌ای بر لینوکس و خط فرمان

لینوکس یک سیستمعامل متن‌باز است که در آن همه چیز به صورت فایل نمایش داده می‌شود. خط فرمان (Terminal) قدرتمندترین ابزار برای مدیریت سیستم است. در این جزوه با دستورات پایه، مفاهیم مسیرها، متغیرها، ویرایشگرها، جستجو، پردازش متن، مدیریت فرایندها و ... آشنا می‌شوید.

                📌 اصل طلایی: «همه چیز در لینوکس یک فایل است» – حتی دستگاه‌ها، پروسس‌ها و سخت‌افزار.
            

▍ دستورات پایه و کار با دایرکتوری‌ها

• pwd (Print Working Directory)

مسیر مطلق دایرکتوری جاری را نمایش می‌دهد.

$ pwd /home/user

• cd (Change Directory)

دستور	توضیح
`cd`	رفتن به دایرکتوری خانه
`cd /`	رفتن به ریشه
`cd ..`	یک سطح بالاتر
`cd -`	بازگشت به دایرکتوری قبلی
`cd ~`	رفتن به خانه

• ls (List)

گزینه	توضیح
`-a`	نمایش فایل‌های مخفی (شروع با .)
`-l`	نمایش جزئیات کامل (مجوزها، مالک، اندازه، تاریخ)
`-h`	اندازه قابل خواندن (1K, 2M, ...)
`-R`	نمایش بازگشتی زیردایرکتوری‌ها

• echo و touch

echo متن را در ترمینال چاپ می‌کند. با -e دنباله‌های فرار مانند \n و \t فعال می‌شوند.

touch فایل خالی ایجاد می‌کند یا زمان تغییر آن را به‌روز می‌کند.

$ echo "Hello" > file.txt $ touch newfile.txt

▍ مسیرهای مطلق و نسبی

مطلق: از ریشه (/) شروع می‌شود، مانند /home/user/file.txt
نسبی: از دایرکتوری جاری شروع می‌شود، مانند Documents/file.txt یا ../Pictures/photo.jpg

▍ مشاهده محتوای فایل‌ها

cat – نمایش کامل فایل (با -n شماره خط)
head – نمایش خطوط ابتدایی (پیش‌فرض ۱۰ خط، با -n تعداد)
tail – نمایش خطوط انتهایی (با -f دنبال کردن تغییرات)
less / more – مشاهده صفحه به صفحه (کلیدهای Space, b, / جستجو, q خروج)

▍ متغیرها و محیط شل

متغیرها با = تعریف می‌شوند (بدون فاصله) و با $ مقدار آن‌ها نمایش داده می‌شود.

$ name="Ali" $ echo $name Ali

محلی: فقط در همان شل معتبر است.
سراسری: با export ساخته می‌شود و به شل‌های فرزند ارث می‌رسد.
متغیرهای معروف: PATH (مسیرهای اجرایی)، HOME، USER، PS1 (ظاهر خط فرمان)، SHLVL (سطح شل).

▍ ویرایشگرهای متنی

• vi / vim

حالت‌ها: Command (پیش‌فرض)، Insert (i)، Visual (v)، Command-Line (:)
ذخیره و خروج: :wq (ذخیره و خروج)، :q! (خروج بدون ذخیره)
جستجو و جایگزینی: :%s/old/new/g (همه موارد در کل فایل)
حرکت: h چپ، j پایین، k بالا، l راست

• nano

کلیدهای میانبر در پایین صفحه نمایش داده می‌شوند.
^ = Ctrl، M- = Alt
ذخیره: Ctrl+O، خروج: Ctrl+X
جستجو: Ctrl+W، جایگزینی: Ctrl+\
فعال‌سازی ماوس: Alt+M

▍ کمک گرفتن

روش	توضیح
`man command`	صفحه راهنمای کامل (با کلیدهای `Space`, `b`, `/`, `q`)
`command --help`	راهنمای مختصر (فقط برای دستورات خارجی)
`-h`	معنی متغیر دارد (معمولاً human-readable، گاهی help)

▍ پردازش متن

• wc (Word Count)

wc -l تعداد خطوط، -w تعداد کلمات، -c تعداد بایت‌ها.

• cut

استخراج ستون‌ها با جداکننده: cut -d: -f1 /etc/passwd (فیلد اول با جداکننده :)

• sort و uniq

sort -n مرتب‌سازی عددی، uniq -c شمارش تکرارها (بعد از sort).

$ sort -n numbers.txt | uniq -c

• grep

جستجوی الگو در فایل‌ها یا خروجی دستورات. گزینه‌های مهم: -i (بدون حساسیت به حروف)، -v (معکوس)، -r (بازگشتی)، -n (شماره خط)، -c (تعداد)، -w (کلمه کامل).

$ grep -i error /var/log/syslog $ ps aux | grep firefox

• sed (Stream Editor)

جایگزینی متن: sed 's/old/new/g' file.txt (همه موارد). با -i تغییرات مستقیم روی فایل اعمال می‌شود.

$ sed -i 's/root/admin/g' /etc/passwd

• tr

جایگزینی یا حذف کاراکترها: tr ':' '.' < file یا tr -d '0-9'.

• tee

خروجی را هم در ترمینال نمایش می‌دهد و هم در فایل ذخیره می‌کند: command | tee file.txt (با -a به انتها اضافه می‌کند).

▍ جستجوی فایل‌ها با find

find . -name "*.txt" – جستجو با نام
find . -type f -size +100M – فایل‌های بزرگ‌تر از ۱۰۰ مگابایت
find . -mtime -7 – تغییر یافته در ۷ روز اخیر
find . -name "*.tmp" -delete – حذف فایل‌های موقت
find . -name "*.log" -exec rm {} \; – اجرای دستور روی هر فایل

• xargs

خروجی را به آرگومان دستور دیگر تبدیل می‌کند: find . -name "*.tmp" | xargs rm

گزینه‌های مهم: -n (تعداد آرگومان‌ها)، -I (جایگزینی الگو)، -0 (برای نام‌های با فاصله)، -p (تأیید قبل از اجرا).

▍ تاریخچه دستورات (history)

history – نمایش لیست دستورات با شماره
!number – اجرای دستور با شماره مشخص
!! – تکرار آخرین دستور
history -c – پاک کردن تاریخچه جلسه جاری
history -d 5 – حذف دستور شماره ۵
history -w – ذخیره در فایل ~/.bash_history
Ctrl+R – جستجوی تعاملی در تاریخچه

▍ پایپ (Pipe) و انتقال (Redirection)

Pipe (|): خروجی یک دستور را به ورودی دستور دیگر می‌دهد.
مثال: ls -la | grep "^d" | wc -l
انتقال خروجی: > (بازنویسی)، >> (افزودن)
انتقال خطا: 2>، 2>>
هر دو: &> یا > file 2>&1
ورودی از فایل: <

$ ifconfig | grep "inet" > ip.txt $ ls /fake 2> error.log

▍ مدیریت فرایندها

ps – نمایش فرایندهای لحظه‌ای (با aux جزئیات بیشتر)
top – نمایش پویای فرایندها (با q خروج)
kill – پایان دادن به فرایند (مثلاً kill -9 PID)
bg / fg – انتقال فرایند به پس‌زمینه یا پیش‌زمینه
& – اجرای دستور در پس‌زمینه: command &

📌 نکات طلایی برای امتحان:

مسیر مطلق با / شروع می‌شود، نسبی بدون آن.
برای نمایش مسیر جاری از pwd استفاده کنید.
در vi/vim، Command Mode پیش‌فرض است و با i وارد Insert Mode می‌شوید.
برای خروج از vi بدون ذخیره: :q! و با ذخیره: :wq.
در nano، ^ یعنی Ctrl و M- یعنی Alt.
grep برای جستجوی الگو، sed برای جایگزینی، awk برای پردازش ستون‌ها.
find برای جستجوی فایل‌ها، xargs برای ارسال خروجی به عنوان آرگومان.
| (پایپ) خروجی را به ورودی دستور بعدی می‌دهد.
> خروجی را در فایل بازنویسی می‌کند، >> به انتها اضافه می‌کند.
متغیرهای محیطی با export سراسری می‌شوند.
history -c کش جلسه را پاک می‌کند، -d یک خط خاص را حذف می‌کند.
tail -f لاگ‌ها را به صورت زنده دنبال می‌کند.

▍ تمرین‌های پیشنهادی

با pwd و cd بین دایرکتوری‌ها حرکت کنید و مسیرها را ببینید.
یک فایل متنی با echo بسازید و با cat و head و tail بخش‌های مختلف آن را مشاهده کنید.
با grep و sed یک فایل را جستجو و جایگزینی کنید.
با find فایل‌های بزرگ‌تر از ۱۰ مگابایت را در دایرکتوری خانه پیدا کنید.
با history دستورات قبلی خود را ببینید و یک دستور را با !number دوباره اجرا کنید.
با tee خروجی یک دستور را هم در ترمینال ببینید و هم در فایل ذخیره کنید.
با ps aux | grep فرایندهای مربوط به یک برنامه را پیدا کنید.
با man راهنمای کامل یک دستور را مطالعه کنید و از --help برای مرور سریع استفاده کنید.
با ویرایشگر nano یا vim یک فایل جدید بسازید و تغییرات را ذخیره کنید.

✅ جمع‌بندی فصل اول:

با تسلط بر این مباحث، می‌توانید به‌راحتی در محیط خط فرمان لینوکس کار کنید، فایل‌ها را مدیریت کنید، متن‌ها را پردازش کنید، فرایندها را کنترل کنید و از ابزارهای کمک‌رسان استفاده کنید. این مهارت‌ها پایه‌ی تمام کارهای پیشرفته‌تر در لینوکس هستند.